„Podvizi i stradanja Grofa od Takova“ – raskošna romaneskna igra o prvom srpskom kralju

U prošlogodišnjoj romanesknoj produkciji pojavilo se bar desetak značajnih i zanimljivih naslova, među kojima i roman Dejana Mihailovića „Podvizi i stradanja Grofa od Takova“, intelektualno lucidna, a fikcionalno zavodljiva priča o vladavini kralja Milana Obrenovića i jednoj slavnoj epohi u Srbiji, ispripovedana iz sasvim modernog, ironijsko-humornog diskursa. Kroz dramski sučeljene likove i važne istorijske aktere oko kralja Milana, roman izaziva intelektualnu zapitanost čitaoca nad smislom naše sveukupne prošlosti i mentaliteta.

U postmodernističkom poigravanju stilovima epohe, pa i kroz sam naslov, roman Dejana Mihailovića ispunjava u našim romanima o prošlosti jednu veliku prazninu. Svojim pristupom u inovativnom tretmanu istorije, a naročito uspešnim fikcionalnim zadiranjem u složenu (i nesrećnu) ličnost mladog kralja, svojom saznajnom vrednošću, kao i jezikom, vešto meandrirajući između istorijskih činjenica, u razigranoj fikciji, ovaj moderan paraistorijski roman je, čini se, bio preko potreban ovoj kulturi, naročito mlađoj publici, koja je u velikoj meri lišena pozitivnih saznanja o prošlosti svog naroda.

Roman, naravno, ne obuhvata celokupan život kralja Milana Obrenovića, već samo njegove izabrane segmente. Ličnost kralja Milana se vaja od priče o dečaku koji je otrgnut iz pariskog liceja bez svoje volje, nakon tragične smrti kneza Mihaila, i bačen u vrtlog velikih političkih događaja kao jedini muški potomak dinastije Obrenovića. Taj dečak bez porodičnog okrilja i topline nije imao vremena da odživi svoje detinjstvo i sazri nego je premešten u hladno i otuđeno okruženje srpskog dvora i, budući maloletan, prepušten staranju trojice namesnika: gospodina Redengota (Jovan Ristić), gospodina Eminentisimusa (Milivoje Blaznavac) i gospodina Figuriste (Jovan Gavrilović), kako ih ironijski pisac apostrofira.

Gotovo na svakoj stranici prelivaju se humorno-ironijski efekti, dovodeći u pitanje neke već oveštale predstave: od „vaspitavanja“ maloletnog kneza (u pušenju i ljubavnim veštinama) do zadiranja u neke „neispisane“ istorijske afere, poput glasina o poreklu Milivoja Blaznavca, kao jednog od brojne vanbračne dece knjaza Miloša, čime se izvrće „naglavačke“ sva pozadina nosilaca preporoda srpske državnosti i formiranja elita u novijoj istoriji Srbije.

Ispisana otmenim jezikom „duha epohe“, ali i u stalnom prelivanju sa modernim kontekstom, odabranim sekvencama mozaičkog tipa, širi se povest o spoljašnjim okvirima epohe u Srbiji i na dvoru, ali formira i unutrašnji lik mladog i neuravnoteženog budućeg kralja, kroz više nego bolno ubrzano sazrevanje. Višestruko je simbolična scena sa domaćim ljubimcem majmunčetom Žoržom le Noarom, kao jedinim kneževim prijateljem, čime se oživljava sva usamljenost dečaka koji na dan svog rođendana razmišlja o krvavim događajima od 29. maja i ubistvu kneza Mihaila „i priseća se kako je teško primio vest koja mu je dodelila ovaj udes“.

Vladavina kao „udes“ pratiće, u stvari, kralja Milana kroz ceo njegov kratak život.

Da ovo nije samo priča o jednom čoveku, pa ma on bio i „prvi srpski kralj posle Nemanjića“, dokazuje niz efektno odabranih detalja iz tadašnjeg svakodnevnog, javnog i privatnog života Srbije, pažljivo posredovanih iz onovremene štampe (čak i jezikom i grafijom istaknutih tekstova), takođe u humornom kontekstu.

Zahvaljujući i velikom, posvećenom istraživačkom radu pisca, u sličnom ironijskom ključu prikazane su prve strane misije koje tada dolaze u Srbiju (engleska, francuska, ruska, austrijska) da upoznaju mladog kneza ali i ugovore  posao za oplodnju svog kapitala. Na tom mestu se uvodi još jedna značajna ličnost, upravo važna za englesko-srpske veze. Čedomilj Mijatović, videće se kasnije, jedna je od žrtava najveće korupcionaške afere u Srbiji povodom katastrofalnog ugovaranja izgradnja prve srpske železnice  („gvozdenog puta na Balkanu“), kada su došle do izražaja sve karakteristike epohe, kako one „kolonijalne“ Evrope, tako i „oslobođene“ Srbije, i gde se čini da se otad, u geopolitičkim odnosima, ništa do danas nije izmenilo.

Svi važni istorijski događaji, pre svega tačke ličnog života kralja Milana (zbacivanje namesništva 1872, prosidba i ženidba), prikazani su sa tim specifičnim otklonom – kolažiranjem tekstova i jezika kao arome vremena iz onovremene štampe, u naglašeno humorno-grotesknom kontekstu. Pisac nije propustio da spomene, u poglavlju „Smederevski nameštaj“, i krajnje bizaran pokušaj atentata na kneza Milana, a u humornom tonu prati se i susret sa ruskom carskom porodicom.

Dovodeći svoju romanesknu igru do vrhunca postmodernističkog postupka i kreacije, pisac nam, međutim, priređuje potpuno neočekivan epilog – u vidu rukopisa (fascikle) kralja Aleksandra Obrenovića, Milanovog sina i novog kralja, ispisanog kao neka vrsta fragmentarnih memoara koji se nastavljaju na „prekinut“ životopis kralja Milana – opisujući nedostajuće događaje jer je već sutradan, sa kraljicom Dragom, bio ubijen. Ovo poglavlje, kao izuzetno dinamizovan, dramski ukrštaj ili čvor, sjajno je poentiran završnom scenom – dramskim dijalogom – čime daje dublju simboličku dimenziju, i pruža povod za razmišljanje o vertikali srpske istorije i tragičnoj priči o poslednjem Obrenoviću.

Snabdeven i svojevrsnim apendiksom (sa osnovnim podacima o pojedinim istorijskim ličnostima), ali i simboličkim „ključnim rečima“ i sintagmama, roman Dejana Mihailovića „Podvizi i stradanja Grofa od Takova“ na visoko umetnički način, i sa iskustvom modernog romanesknog postupka, tretira deo srpske istorije i odabranu ličnost u njoj na način koji bi mogao biti obrazac za buduća preispitivanja izuzetno bogatih slojeva naše istorijske i kulturne prošlosti. Kroz taj obrazac Mihailović je uspeo da otkrije onu vazda univerzalnu nit svekolike ljudske prirode, ali i istorijskih procesa, što postižu uistinu samo važna i velika dela.

Autor: Slavica Garonja