Kultura sećanja – „Propast dinastije Obrenovića“

Tek sto petnaest godina pošto je napisana, knjiga „Propast dinastije Obrenovića“ Đorđa S. Simića našla se pred čitaocima. Štivo tematizuje razdoblje od 1858, kada je zbačen knjaz Aleksandar Karađorđević i na vlast vraćen knjaz Miloš, do 1903. godine, kad su u Majskom prevratu stradali Aleksandar Obrenović, njegova supruga Draga i mnogi njima odani političari i oficiri. Tako su prva tri poglavlja knjige naslovljena Knjaz Miloš i knjaz Mihailo (1858-1868), Knjaz i kralj Milan I (1868-1889) i Kralj Aleksandar I (1889-1903). Osim neposredne vladavine Obrenovićâ, štivo neizbežno tematizuje i najznačajnija istorijska zbivanja od sredine devetnaestog do početka dvadesetog veka, poput Hercegovačkog ustanka, Srpsko-turskih ratova 1876-1878, Berlinskog kongresa, austro-ugarske okupacije Bosne i Hercegovine ili rata između Srbije i Bugarske.

S obzirom na to da je Đorđe S. Simić (1843-1921) od 1882. do 1912. bio visoki diplomatski predstavnik kraljevine Srbije u Sofiji, Petrogradu, Beču, Rimu i Istanbulu te da je u dva navrata bio njen predsednik vlade – dakle, pošto je službom bio neposredno upućen na dešavanja koja opisuje – knjiga pripada žanru kulture sećanja. Simić ne samo da je bio karađorđevićevac nego se i kroz svoj kratkotrajni prvi brak orodio sa tom svrgnutom i budućom dinastičkom kućom, te ne čudi što je donekle pristrasan i „što se, kao i većina memoarista, branio i pridavao svojoj ulozi i doprinosima veći značaj nego što su oni realno bili“, kako piše priređivačica knjige Ana Stolić. Teško da je moglo biti pozvanije istoričarke da uradi dotični posao, počev od toga što njena magistarska teza nosi naslov „Kraljica Draga Obrenović“ a doktorska disertacija „Politička i diplomatska delatnost Đorđa Simića“. Uz pomoć Ane Stolić, posredstvom njenog predgovora i fusnota u kojima ona faktografski koriguje autora i upućuje i na druge izvore za opisivana zbivanja, čitalac stiče tačnu predstavu o pojedinim segmentima istorije u kojima pisac nije bio najprecizniji. Što se ostalih korekcija tiče, tekst je prilagođen „Pravopisu srpskog jezika“ Jovana Jerkovića, Mata Pižurice i Mitra Pešikana iz 2010. godine, čime u isti mah postaje dostupniji savremenoj publici ali ga to ne lišava izvornog šmeka ni – zahvaljujući razlikama u savremenoj i leksici s početaka dvadesetog veka odnosno Simićevoj odmerenoj duhovitosti – pozitivno grotesknih rečenica poput: „Duša njegova ostala je gruba i surova, i kao što je detetom mučio drugu decu i životinje, tako je docnije kao vladalac bio nemilostiv i nemilosrdan prema ljudima i nalazio duševnu usladu u njihovom kinjenju i mučenju“ ili „Ima ljudi, koji kralja Aleksandra nazivlju ’kretenom’. To je sasvim pogrešno i nepravedno.“ I inače, autor piše prijemčivo i zanimljivo a mnogi tematizovani događaji su sami po sebi prepuni intrige i intriga, pa se na momente stiče utisak da je „Propast dinastije Obrenovića“ vrlo uzbudljiv roman.

Osim memoarističkog, istoriografskog i proznog šmeka, štivo ima i politikološke, sociološke i psihološke pretenzije. Tako u njegovom četvrtom delu, naslovljenom „Zaključak“, autor za „propast dinastije Obrenovića“ nalazi uzroke u crtama koje su zajedničke za sva četiri vladara, a to su pre svega „njihova samovolja i njihovo tvrdoglavstvo“, „njihova čulna strasnost“ i nepoverljivost. S obzirom na to da je većina rukopisne zaostavštine Đorđa S. Simića neobjavljena, ovo Lagunino izdanje moglo bi biti izvanredan okidač za nastavak publikovanja njegovih spisa.

Autor: Domagoj Petrović