Beograđanke: Grupni portret sa Drugima

Kako prikazati stvarnost u Srbiji u zadnjih dvadeset godina i kako opisati živote ljudi unutar te stvarnosti? Koji bi književni žanr bio najprimereniji za opis sudbine prosečnog građanina/ke? Kriminalistički, horror, socijalna drama, parodija sa elementima fantastike, distopijska groteska, romantična komedija (to nikako), pornografska satira, psihološki triler ili roman apsurda?

To nesumnjivo zavisi od individualnog pristupa, tačnije od toga kako pojedinci vide sebe i vreme u kome žive i koje su proživeli. Možda bi za obrazac naše kolektivne sudbine ali i individualne, najbolja bila prozna deskripcija u hibridnom žanru tj. žanrovskom miksu psihološko-političkog trilera, socijalne drame i masmedijskog horora sa jakim, sadističkim elementima groteske. U takvim žanrovskim kompresijama naše stvarnosti „protagonisti bi postali veći od samog života“ i trivijalne svakodnevice. Metajezički kodovi, narativne strukture, estetičke reference i fikcijski aparati književnog zanata nužno bi konstruisali prepoznatljive tipove ličnosti i junake-heroje, pozitivne-negativne, gubitnike-dobitnike itd, stereotipizirane u binarnim opozicijama, sasvim u duhu vremena i masmedijske eksploatacije „krvi i sperme“, a opet u skladu sa sistemom koji i dalje, nesmanjenim tempom, proizvodi društvene paranoje, moralno raspadanje, siromaštvo, zaverenički mentalitet, emigraciju, samorepresivnost i defetizam, toleranciju na nasilje i sadizam.

U zbirci priča Beograđanke Igora Marojevića, koja se bavi ženskim, ljudskim sudbinama u zadnjih dvadeset godina ne postoje tipske, žanrovske konstrukcije junakinja našeg vremena niti „žene-Beograđanke“ kao neka posebna, ezoterična, urbana, ženska vrsta nastala u kulturi grada, petparačkim medijima i fantazijama muškaraca. Niti pak tipovi žena iz velikih gradova koje su lišene provincijskih ograničenja, nadzora, kontrole, malograđanštine, roditeljske kulture i sputavanja. I sam naslov zbirke je ironijski otklon spram eventualnih očekivanja (sex & city) o velegradskoj spektakularizaciji Beograda, samih Beograđanki i urbanih legendi o njima, nadahnutih konstrukcijama, klišeima i stereotipima koji ispunjavaju naš svakodnevni pogled na žene i ženstvenost a raspaljuje popularna i medijska kultura. Junakinje Marojevićevih priča nisu žene sa naslovnih strana bulevarske štampe, modnih magazina, noćnog života i muških erotskih fantazija već su izmilele iz naše društvene stvarnosti, velegradskih miljea, različitih porodičnih supkultura, kulturne provincije, palanačkih svetonazora, iz okrilja očajnih majki, autoritarnih očeva i braće, oskudice... razočarane svojim muževima, raspadnutim ljubavnicima i nevernim muškarcima, prevrtljivim prijateljicama, iscrpljene socijalnim strahovima, vlastitom ranjivošću, zlobom, čamotinjom i borbom za preživljavanje.

U Beograđankama Marojević ispisuju sudbine takvih, običnih sugrađanki (ali i sugrađana) a za svoje junakinje bira, najjednostavnije rečeno, formu realističke, šture, dokumentarističke ispovesti na samoj ivici faktografske trivijalnosti u kojima junakinje o sebi govore na način, kako one same sebe vide, izvan prepoznatljivih kodova autorskih ili žanrovskih postupaka. Narativna ekonomija svedena je i krajnje jednostavna, bez psihologiziranja, konstruisanih preokreta, suvišnih deskripcija a vokabular prilagođen likovima, na samoj granici kolokvijalnog govora.

Kroz osam priča koje u celinu spaja grad Beograd, osam žena pripoveda svoje sudbine iz prvog lica jezikom koji pripada njihovom obrazovanju, socijalnom položaju, uzrastu, emocijama i osećajnosti. To su nevidljive, obične žene, devojke, majke, ljubavnice iz gradskih predgrađa koje srećemo svaki dan ili su emigrirale daleko od Beograda ali su i dalje mentalno, psihološki i emotivno u svetu iz koga su „pobegle“. Žene koje pripovedaju svoje bračne, ljubavne, profesionalne i životne priče, emotivne preokrete i dramatične događaje u formi jednostavnih biografskih ispovesti u kojima su sublimirane njihove nade, očekivanja, emocionalne investicije, vera u ljubav, socijalne aspiracije. U čitljivo i precizno ispisane emotivne ispovesti Marojević vešto učitava sve one ideološke, političke, socijalne i kulturne obrasce i represivne mehanizme koje oblikuju emocije i presudno utiču na život junakinja. U jednom slučaju to je patrijarhalnost i mačizam (Muška priča), rasizam i medijska eksploatacija nasilja (Igrica), zavist, seks i koristoljublje (Novi Filipsov model), malograđanski pseudo intelektualizam (Svakodnevna filozofija života), emotivna i finansijska eksploatacija, ljubav, preljuba i ostali „zločini“ bračnog života (Dvadeset pet godina ljubavi). Čitav registar psihopatologije naših života.

Koristeći verističko fabuliranje, pažljivo akcentovanje grotesknih detalja i oprezno poigravanje se ironijom i cinizmom, Marojević ispisuje, od na prvi pogled, trivijalne, svakodnevne i banalne, dokumentarne građe, izvanredno efektne, uverljive i autentične prizore apsurda, savremene alijenacije, gubitničke psihologije, privikavanja na autsajderske, razočaravajuće rutine, malograđansko propadanje, emotivnu destrukciju, seksualnu anomiju i pristanak na nasilje, poražavajući mazohizam i ugnjetački mačizam ali i hrabrost, odlučnost, privatne pobune i istrajnost svojih junakinja u preuzimanju vlastite sudbine u svoje ruke. Zadržavajući samo narativnu masku iz drugog plana, kao fikcionalni rekvizit, Marojević izbegava autoritarni govor, agresivni i sveznajući, moralizatorski, propovednički tip naracije i majstorski razotkriva mehanizam interakcije psiholoških stanja samih junakinja i obrazaca društvene, političke i ekonomske stvarnosti koji se „spontano“ upisuju u likove tj. sam tekst ne samo u sadržinskoj ravni, nego i na nivou narativne ekonomije i leksičke selekcije.

Među osam izvanredno ispisanih ženskih portreta i njihovih životnih priča izdvajaju se dva naslova. Uzbudljiva priča Unutra, gde se radikalnim postupkom samoisključivanja junakinja odriče realnog sveta i emigrira u virtuelni svet globalnih mrežnih komunikacija, u kojoj Marojević nagoveštava istraživanja novih formi socijalnog života i emotivnih i antropoloških posledica nove civilizacije informacijskog društva i prateće kiborgizacije a koji bi se mogao nazvati virtuelnim ili digitalnim realizmom. Sivi komplet, pak, priča je o profesorki srpske književnosti i fan fiction spisateljici čija se opsednutost velikim piscem pretvara u grotesku o ispraznim, ritualnim, akademsko-komemorativnim obožavanjima nacionalnih književnih veličina, a što je zapravo konceptualno-kritički stav Marojevića, iskazan na briljantan i duhovit način, prema savremenoj kulturno-političkoj recepciji nacionalne književnosti i, generalno, kičerskoj eksploataciji kulturne tradicije.

Autor: Dragan Jovanović
Izvor: Danas